Minh Đạo Nguyên Bảo – Tiền cổ thời Lý Thái Tông và cách phân biệt Nguyên cao, Nguyên thấp
Minh Đạo Nguyên Bảo (明道元寶) là một loại tiền cổ Việt Nam thời nhà Lý, được quy thuộc triều vua Lý Thái Tông, vị hoàng đế thứ hai của nhà Lý. Đồng tiền gắn với niên hiệu Minh Đạo vào khoảng những năm 1042–1043, một giai đoạn phát triển mạnh của Đại Việt dưới thời Lý.
Đối với người sưu tầm tiền cổ Việt Nam, Minh Đạo Nguyên Bảo đặc biệt thú vị bởi có thể phân thành hai dạng chính dựa trên thư pháp của chữ Nguyên (元): Minh Đạo Nguyên Bảo chữ Nguyên thấp và Minh Đạo Nguyên Bảo chữ Nguyên cao. Ngoài ra, cùng thời kỳ này nhà Bắc Tống ở Trung Quốc cũng có tiền mang tên Minh Đạo Nguyên Bảo, vì vậy việc nhận biết và phân biệt hai dòng tiền là vấn đề rất đáng chú ý.
Minh Đạo Nguyên Bảo được đúc dưới thời vua nào?
Lý Thái Tông (李太宗), tên húy Lý Phật Mã, sinh năm 1000, là con trưởng của vua Lý Thái Tổ. Ông lên ngôi năm 1028 và trị vì đến năm 1054.
Triều đại Lý Thái Tông cùng với Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông về sau thường được nhìn nhận là một trong những giai đoạn phát triển mạnh của nhà Lý. Nhà nước được củng cố, kinh tế và nông nghiệp phát triển, trong khi lãnh thổ và quyền lực của triều đình ngày càng ổn định.
Trong thời gian trị vì, Lý Thái Tông sử dụng nhiều niên hiệu. Minh Đạo được sử dụng vào đầu thập niên 1040 và những đồng Minh Đạo Nguyên Bảo được quy thuộc cho giai đoạn này.
Đặc điểm tiền Minh Đạo Nguyên Bảo nhà Lý
Minh Đạo Nguyên Bảo được đúc bằng đồng, hình tròn, chính giữa có lỗ vuông theo hình thức “ngoại viên nội phương” quen thuộc của tiền cổ phương Đông.
Mặt trước mang bốn chữ Hán:
明道元寶 – Minh Đạo Nguyên Bảo
Khác với một số loại tiền nhà Lý có cách đọc chéo, bốn chữ trên Minh Đạo Nguyên Bảo được đọc vòng theo chiều kim đồng hồ:
Minh (明) ở vị trí 12 giờ → Đạo (道) ở 3 giờ → Nguyên (元) ở 6 giờ → Bảo (寶) ở 9 giờ.
Đây là một đặc điểm rất hữu ích khi nhận biết đồng tiền.
Theo các hiện vật được Thế Giới Cổ Tiền nghiên cứu và sưu tập, tiền Minh Đạo Nguyên Bảo nhà Lý thường được đúc khá dày dặn, đường kính khoảng 23 mm, trọng lượng thường vào khoảng 2,5–4 g. Thư pháp giữa các đồng nhìn chung khá thống nhất, nhưng chữ Nguyên (元) lại tạo nên hai biến thể rất đáng chú ý.
Minh Đạo Nguyên Bảo chữ Nguyên thấp
Đây là một trong hai dạng chính của tiền Minh Đạo Nguyên Bảo nhà Lý.
Ở loại Nguyên thấp, nét phẩy phía dưới bên trái – có thể hình dung như “chân trái” của chữ Nguyên (元) – cong khá mạnh và chỉ tiếp xúc một phần nhỏ với nét ngang phía trên.
Một dấu hiệu khác nằm ở chữ Minh (明). Hai bộ Nhật (日) và Nguyệt (月) của chữ Minh ở loại Nguyên thấp thường có hình dáng tương đối mập và đầy hơn.
Thế Giới Cổ Tiền hiện lưu giữ và giới thiệu nhiều mẫu thuộc nhóm này, chẳng hạn các hiện vật VN539, VN242, VN22…, cho phép người sưu tầm đối chiếu trực tiếp thư pháp giữa các khuôn tiền.
Minh Đạo Nguyên Bảo chữ Nguyên cao
Ở loại Minh Đạo Nguyên Bảo Nguyên cao, chân trái chữ Nguyên (元) có hình thức khác khá rõ.
Nét này kéo tương đối thẳng xuống phía dưới rồi mới cong sang trái, đồng thời phần chân nối rõ hơn với nét ngang phía trên. Hai bộ Nhật và Nguyệt của chữ Minh cũng thường thanh và gầy hơn so với loại Nguyên thấp.
Nếu đặt hai đồng Nguyên cao và Nguyên thấp cạnh nhau, chữ Nguyên chính là vị trí dễ quan sát nhất để bắt đầu phân biệt.
Theo cách phân loại đang được sử dụng tại Thế Giới Cổ Tiền, loại Nguyên cao ít gặp hơn và thường được giới sưu tầm đánh giá nhỉnh hơn một chút về độ hiếm so với loại Nguyên thấp.
Sự khác biệt này rất đáng chú ý bởi nó cho thấy ngay trong cùng một dòng tiền Minh Đạo Nguyên Bảo thời Lý cũng tồn tại những biến thể khuôn và thư pháp riêng, tạo thêm chiều sâu cho việc nghiên cứu và sưu tập.
Phân biệt Minh Đạo Nguyên Bảo nhà Lý và Minh Đạo Nguyên Bảo Bắc Tống
Đây là phần đặc biệt quan trọng đối với người mới sưu tầm Minh Đạo Nguyên Bảo.
Ở Trung Quốc, Tống Nhân Tông cũng sử dụng niên hiệu Minh Đạo (明道) vào những năm 1032–1033 và có tiền Minh Đạo Nguyên Bảo – 明道元寶.
Như vậy, tiền Việt Nam và tiền Bắc Tống không chỉ cùng mang tên Minh Đạo Nguyên Bảo mà còn xuất hiện cách nhau chỉ khoảng một thập niên.
Một cách nhận biết tương đối trực quan được Thế Giới Cổ Tiền chỉ ra là quan sát chữ Nguyên (元).
Ở tiền Minh Đạo Nguyên Bảo nhà Lý, dù thuộc loại Nguyên cao hay Nguyên thấp, hai chân chữ Nguyên nhìn tương đối cân đối và xuất phát gần khu vực giữa của nét ngang phía trên.
Trong khi đó, ở tiền Minh Đạo Nguyên Bảo Bắc Tống, điểm xuất phát của hai chân chữ Nguyên lệch nhiều hơn về nửa bên phải của nét ngang; chân trái cong nhẹ rồi vươn khá xa ra ngoài phạm vi của nét ngang phía trên.
Khi đã quen với thư pháp, người chơi còn có thể nhận thấy ba chữ Minh (明), Đạo (道) và Bảo (寶) của tiền Bắc Tống cũng khác khá rõ so với phong cách chữ trên tiền được quy thuộc cho nhà Lý.
Vì vậy, không nên chỉ đọc bốn chữ Minh Đạo Nguyên Bảo rồi kết luận nguồn gốc đồng tiền. Cần quan sát toàn bộ thư pháp, kích thước, trọng lượng, chất đồng và đặc điểm khuôn đúc.
Minh Đạo Nguyên Bảo phỏng đúc thời Lê Trung Hưng – Mạc
Câu chuyện còn phức tạp hơn ở chỗ ngoài Minh Đạo Nguyên Bảo nhà Lý và Minh Đạo Nguyên Bảo Bắc Tống, người sưu tầm còn có thể gặp những đồng Minh Đạo được phỏng đúc tại Việt Nam vào những thời kỳ muộn hơn, thường được xếp vào giai đoạn Mạc – Lê Trung Hưng.
Đặc điểm thường gặp của nhóm tiền phỏng đúc là kích thước nhỏ và thân tiền mỏng hơn so với tiền nhà Lý.
Một số đồng có hình dáng tổng thể khá giống tiền Lý nhưng thư pháp khác rõ, chữ viết thiếu cân đối hoặc có phần thô và biến dạng. Khó hơn nữa là vẫn có những đồng phỏng đúc có thư pháp tương đối gần với mẫu tiền nhà Lý.
Đây chính là nhóm dễ gây nhầm lẫn cho người mới chơi.
Vì vậy, khi xác định một đồng Minh Đạo Nguyên Bảo cổ, không nên chỉ hỏi “đây có phải Minh Đạo không?”, mà cần đi thêm một bước: Minh Đạo nhà Lý, Minh Đạo Bắc Tống hay Minh Đạo phỏng đúc thời kỳ sau?
Giá trị lịch sử và sưu tầm của Minh Đạo Nguyên Bảo
Minh Đạo Nguyên Bảo là một dòng tiền cổ nhà Lý hấp dẫn bởi nó vừa gắn với thời Lý Thái Tông, vừa có hệ thống biến thể đủ rõ để người chơi nghiên cứu sâu theo thư pháp và khuôn tiền.
Hai dạng Nguyên cao – Nguyên thấp là điểm khởi đầu dễ nhận biết nhất. Đi sâu hơn, người sưu tầm có thể tiếp tục so sánh chữ Minh, Đạo, Bảo, tỷ lệ lỗ vuông, vành tiền, độ dày, chất đồng và những khác biệt nhỏ giữa từng khuôn.
Giá trị của một đồng Minh Đạo Nguyên Bảo cụ thể vì vậy phụ thuộc vào nhiều yếu tố: tính xác thực, loại Nguyên cao hay Nguyên thấp, biến thể khuôn, độ hiếm, chất đồng, kích thước, trọng lượng, độ rõ của chữ, mức độ nguyên vẹn của vành và lỗ tiền, bề mặt và patina.
Đặc biệt, sự tồn tại đồng thời của tiền nhà Lý, tiền Bắc Tống và các loại Minh Đạo phỏng đúc về sau khiến đây trở thành một dòng tiền rất phù hợp để nghiên cứu thư pháp tiền cổ. Chỉ một chữ Nguyên (元) nhỏ trên đồng tiền đôi khi đã chứa đủ thông tin để đưa người chơi đi sâu vào câu chuyện về nguồn gốc, niên đại và khuôn đúc của một hiện vật đã tồn tại gần một nghìn năm.
Hình 1: Đồng tiền Minh Đạo nguyên bảo nhà Lý, có chữ Nguyên thấp
Hình 2: Đồng tiền Minh Đạo nguyên bảo nhà Lý, có chữ Nguyên cao
Hình 3: Minh Đạo nguyên bảo nhà Bắc Tống - Tống Nhân Tông (1032-1033)
Hình 4: Minh Đạo nguyên bảo phỏng đúc thời kỳ Lê Trung Hưng - Mạc
Hình 5: Minh Đạo nguyên bảo phỏng đúc thời kỳ Lê Trung Hưng - Mạc
Bài viết và hình ảnh thuộc sở hữu của Thế giới cổ tiền (https://thegioicotien.com)
