Chính Long Nguyên Bảo – Tiền cổ gắn với niên hiệu Chính Long Bảo Ứng thời Lý Anh Tông
Chính Long Nguyên Bảo (正隆元寶) là tên một dòng tiền cổ thường được nhắc đến khi nghiên cứu tiền tệ dưới thời vua Lý Anh Tông và niên hiệu Chính Long Bảo Ứng (1163–1174). Đây cũng là một trong những loại tiền gây nhiều tranh luận trong nghiên cứu và sưu tầm tiền cổ Việt Nam, bởi tên tiền, chữ Hán và nguồn gốc của các hiện vật hiện còn không hoàn toàn thống nhất với niên hiệu được sử sách ghi lại.
Chính sự chưa thống nhất này khiến Chính Long Nguyên Bảo trở thành một dòng tiền đáng chú ý: muốn xác định một đồng cụ thể là tiền Việt Nam thời Lý, tiền nhà Kim của Trung Quốc hay một loại tiền đúc ở giai đoạn khác, không thể chỉ nhìn vào bốn chữ trên mặt tiền.
Chính Long Nguyên Bảo và vua Lý Anh Tông
Lý Anh Tông (李英宗), tên húy Lý Thiên Tộ, lên ngôi năm 1138 và trị vì đến năm 1175. Trong 37 năm ở ngôi, nhà vua lần lượt sử dụng các niên hiệu Thiệu Minh (1138–1140), Đại Định (1140–1162), Chính Long Bảo Ứng (1163–1174) và Thiên Cảm Chí Bảo (1174–1175).
Năm 1163, Lý Anh Tông đổi niên hiệu sang Chính Long Bảo Ứng – 政隆寶應. Vì vậy, những đồng mang tên Chính Long Nguyên Bảo từ lâu đã được đặt trong mối liên hệ với giai đoạn này của nhà Lý.
Tuy nhiên, ở đây xuất hiện một chi tiết rất đáng chú ý.
Vì sao Chính Long Nguyên Bảo gây tranh luận?
Bốn chữ trên những đồng Chính Long Nguyên Bảo thường gặp được viết:
正隆元寶 – Chính Long Nguyên Bảo
Trong khi chữ “Chính” của niên hiệu Chính Long Bảo Ứng của Lý Anh Tông được sử sách ghi là:
政隆寶應
Như vậy, chữ Chính trên tiền là 正, còn chữ Chính trong niên hiệu của Lý Anh Tông là 政.
Hai chữ đều đọc là “Chính” trong âm Hán Việt nhưng không phải cùng một chữ Hán.
Sự khác biệt tưởng nhỏ này lại rất quan trọng khi xác định nguồn gốc đồng tiền. Một số tài liệu và danh mục tiền cổ xếp Chính Long Nguyên Bảo vào thời Lý Anh Tông dựa trên sự tương ứng về âm đọc và giai đoạn lịch sử. Tuy nhiên, cũng có quan điểm nghiên cứu cho rằng những loại Chính Long Nguyên Bảo hiện biết chưa đủ cơ sở để xác định là tiền chính thức của triều Lý.
Vì thế, khi nghiên cứu tiền Chính Long Nguyên Bảo Việt Nam, cần phân biệt giữa việc một đồng tiền được truyền thống sưu tầm quy thuộc cho thời Lý Anh Tông với việc nguồn gốc đó đã được chứng minh chắc chắn bằng sử liệu và khảo cổ.
Đặc điểm tiền Chính Long Nguyên Bảo
Tiền mang hình thức quen thuộc của tiền xu cổ phương Đông: hình tròn, chính giữa có lỗ vuông.
Mặt trước mang bốn chữ:
正隆元寶 – Chính Long Nguyên Bảo
Trong đó:
正 – Chính: ngay thẳng, chính
隆 – Long: thịnh, hưng thịnh
元 – Nguyên: đầu, khởi đầu
寶 – Bảo: vật quý, báu vật
Các mẫu Chính Long Nguyên Bảo được ghi nhận có chữ viết theo Chân thư, bốn chữ bố trí quanh lỗ vuông và đọc vòng.
Trong các tài liệu nghiên cứu và hiện vật sưu tầm có thể gặp những đồng kích thước lớn, thân tiền tương đối dày, vành rộng; đồng thời cũng tồn tại những loại nhỏ và mỏng hơn. Sự khác biệt về kích thước, thư pháp, vành tiền và khuôn đúc là yếu tố quan trọng khi phân loại dòng tiền này.
Các loại Chính Long Nguyên Bảo
Tư liệu nghiên cứu tiền cổ hiện ghi nhận nhiều dạng Chính Long Nguyên Bảo khác nhau.
Có loại tiền to và dày, chữ Chân thư, bố cục tương đối gọn và được xem là rất hiếm. Một dạng khác cũng có kích thước khá lớn nhưng nét chữ rộng hơn. Ngoài ra còn gặp loại nhỏ, mỏng, chữ mảnh, với số lượng hiện vật được phát hiện nhiều hơn.
Trong hệ thống sưu tập của Thế Giới Cổ Tiền, Chính Long Nguyên Bảo cũng xuất hiện dưới nhiều dạng khuôn và được phân loại sâu hơn theo đặc điểm thư pháp, chẳng hạn các nhóm Trảo Chính Long thủ, Biệt lô Chính Long thủ, Khoát Duyên thủ…
Việc phân chia theo “thủ” đặc biệt hữu ích đối với người sưu tầm chuyên sâu, bởi hai đồng cùng mang bốn chữ Chính Long Nguyên Bảo vẫn có thể thuộc những hệ khuôn và phong cách đúc rất khác nhau.
Phân biệt Chính Long Nguyên Bảo Việt Nam và Chính Long Nguyên Bảo nhà Kim
Đây là phần đặc biệt quan trọng khi nhận biết Chính Long Nguyên Bảo.
Trước khi Lý Anh Tông sử dụng niên hiệu Chính Long Bảo Ứng vào năm 1163, Kim Hải Lăng Vương ở Trung Quốc đã sử dụng niên hiệu Chính Long (正隆) và cho đúc Chính Long Nguyên Bảo – 正隆元寶.
Tiền Chính Long Nguyên Bảo nhà Kim vì vậy hoàn toàn phù hợp cả về tên niên hiệu lẫn bốn chữ trên đồng tiền.
Trong khi đó, nếu quy một đồng 正隆元寶 cho Lý Anh Tông thì lại xuất hiện sự khác biệt giữa 正隆 trên tiền và 政隆 trong niên hiệu Chính Long Bảo Ứng của Đại Việt.
Đây là lý do người sưu tầm không nên chỉ dựa vào bốn chữ “Chính Long Nguyên Bảo” để kết luận một đồng tiền thuộc nhà Lý. Việc xác định nguồn gốc cần xem đồng thời thư pháp, kích thước, trọng lượng, chất đồng, vành tiền, lỗ tiền, kỹ thuật đúc, hệ khuôn, địa điểm phát hiện và nguồn gốc sưu tập.
Chính Long Nguyên Bảo trong sưu tầm tiền cổ Việt Nam
Dù vấn đề quy thuộc vẫn còn cần tiếp tục nghiên cứu, Chính Long Nguyên Bảo vẫn là một dòng tiền rất thú vị đối với người sưu tầm tiền cổ Việt Nam.
Sức hấp dẫn của nó không chỉ nằm ở tuổi đời. Trái lại, chính câu hỏi “Đồng Chính Long Nguyên Bảo này thực sự được đúc ở đâu và thuộc hệ tiền nào?” mới khiến việc nghiên cứu từng khuôn trở nên hấp dẫn.
Với một đồng cụ thể, giá trị sưu tầm phụ thuộc vào nhiều yếu tố: hệ khuôn và biến thể, độ hiếm, chất đồng, kích thước, trọng lượng, độ sắc nét của chữ, tình trạng vành và lỗ tiền, bề mặt, patina, nguồn gốc cũng như mức độ tin cậy trong việc xác định niên đại.
Bởi vậy, Chính Long Nguyên Bảo là một ví dụ rất hay cho thấy nghiên cứu tiền cổ không đơn giản là đọc bốn chữ rồi xác định triều đại. Đằng sau một đồng tiền chỉ vài centimet đôi khi là cả một vấn đề về thư pháp, niên hiệu, khảo cổ và lịch sử tiền tệ vẫn còn chờ được làm sáng tỏ.
