Thiên Tư Nguyên Bảo – Tiền cổ quý hiếm thời Lý Cao Tông
Thiên Tư Nguyên Bảo (天資元寶) là một loại tiền cổ Việt Nam thời nhà Lý, được đúc dưới triều vua Lý Cao Tông và gắn với niên hiệu Thiên Tư Gia Thụy (天資嘉瑞). Đây là một trong những đồng tiền đáng chú ý của giai đoạn cuối nhà Lý và hiện được đánh giá là rất hiếm.
Khác với một số loại tiền thường được quy thuộc cho Lý Cao Tông nhưng nguồn gốc vẫn còn gây tranh luận, Thiên Tư Nguyên Bảo có cơ sở xác định khá rõ là tiền của triều Lý. Đồng tiền mang bốn chữ 天資元寶, viết theo lối Chân thư, đọc vòng, mặt sau để trơn. Đặc biệt, thư pháp trên Thiên Tư Nguyên Bảo còn cho thấy những nét rất đáng nghiên cứu khi đặt cạnh phong cách của tiền Khai Nguyên Thông Bảo nhà Đường.
Thiên Tư Nguyên Bảo được đúc dưới thời vua nào?
Lý Cao Tông (李高宗), tên húy Lý Long Cán, là vị hoàng đế thứ bảy của nhà Lý. Ông nối ngôi vua cha Lý Anh Tông khi còn nhỏ và trị vì cho đến năm 1210.
Trong thời gian ở ngôi, Lý Cao Tông sử dụng bốn niên hiệu chính:
Trinh Phù
Thiên Tư Gia Thụy
Thiên Gia Bảo Hựu
Trị Bình Long Ứng
Trong đó, niên hiệu Thiên Tư Gia Thụy (天資嘉瑞) được sử dụng trong giai đoạn 1186–1202. Tiền Thiên Tư Nguyên Bảo mang hai chữ đầu của niên hiệu này và được xếp vào chính giai đoạn đó.
Đây cũng là lý do Thế Giới Cổ Tiền hiện phân loại đồng tiền trong danh mục:
Lý Cao Tông (1186–1202) – Thiên Tư Nguyên Bảo.
Đặc điểm tiền Thiên Tư Nguyên Bảo
Thiên Tư Nguyên Bảo được đúc bằng đồng, hình tròn, chính giữa có lỗ vuông theo hình thức “ngoại viên nội phương” truyền thống.
Mặt trước đúc nổi bốn chữ Hán:
天資元寶 – Thiên Tư Nguyên Bảo
Bốn chữ được viết theo lối Chân thư, khổ chữ khá lớn, nét chữ đậm và rõ ràng.
Chữ được đọc vòng theo chiều kim đồng hồ:
Thiên (天) ở trên → Tư (資) bên phải → Nguyên (元) phía dưới → Bảo (寶) bên trái.
Mặt sau đồng tiền để trơn, không có chữ hoặc ký hiệu.
Theo mẫu tiền được nghiên cứu và công bố, Thiên Tư Nguyên Bảo có:
Đường kính: khoảng 25 mm
Độ dày: khoảng 1,8 mm
Trọng lượng: khoảng 3,65 g
Chất liệu: đồng
Mặt sau: lưng trơn
Vành mặt trước tương đối hẹp nhưng nổi rõ, trong khi vành phía sau mờ hơn. Thân tiền tương đối dày.
Ý nghĩa bốn chữ Thiên Tư Nguyên Bảo
Bốn chữ 天資元寶 có thể hiểu theo từng thành tố:
天 – Thiên: trời
資 – Tư: tư chất, phẩm chất, nguồn lực
元 – Nguyên: đầu tiên, khởi nguyên
寶 – Bảo: vật quý, báu vật
Hai chữ Thiên Tư (天資) đồng thời chính là hai chữ đầu trong niên hiệu Thiên Tư Gia Thụy (天資嘉瑞) của Lý Cao Tông.
Đây là một điểm rất quan trọng khi xác định nguồn gốc đồng tiền.
Nếu như trường hợp Hàm Bình Nguyên Bảo không tương ứng với bất kỳ niên hiệu nào của Lý Cao Tông và vì thế còn gây nhiều nghi vấn, thì Thiên Tư Nguyên Bảo lại có mối liên hệ trực tiếp với niên hiệu của nhà vua.
Vì sao có thể xác định Thiên Tư Nguyên Bảo là tiền Lý Cao Tông?
Đây là điểm khiến Thiên Tư Nguyên Bảo đặc biệt quan trọng trong việc nghiên cứu tiền tệ thời Lý Cao Tông.
Các nghiên cứu về tiền triều Lý cho biết khảo cổ học đã phát hiện những đồng tiền có tên trùng với các niên hiệu của Lý Cao Tông. Tuy nhiên, không phải tất cả những loại tiền truyền thống xếp vào thời vua này đều có mức độ xác thực giống nhau.
Trị Bình Nguyên Bảo và Trị Bình Thông Bảo, chẳng hạn, tuy mang phong cách tiền nhà Lý nhưng có nghiên cứu cho rằng những mẫu hiện biết có thể là tiền do tư nhân phỏng đúc vào thời kỳ sau.
Hàm Bình Nguyên Bảo còn phức tạp hơn, bởi Hàm Bình không phải niên hiệu của Lý Cao Tông và Trung Quốc đã có Hàm Bình Nguyên Bảo thời Bắc Tống từ trước đó khoảng hai thế kỷ.
Riêng đối với Thiên Tư Nguyên Bảo, các nghiên cứu tiền tệ Việt Nam đánh giá đây chắc chắn là tiền do vua Lý Cao Tông cho đúc.
Do đó, nếu nghiên cứu hệ thống tiền tệ dưới thời Lý Cao Tông, Thiên Tư Nguyên Bảo có thể được xem là một trong những hiện vật quan trọng nhất để làm cơ sở đối chiếu với những loại tiền còn đang gây tranh luận.
Thư pháp Thiên Tư Nguyên Bảo và ảnh hưởng của Khai Nguyên Thông Bảo
Một khía cạnh rất thú vị của Thiên Tư Nguyên Bảo nằm ở thư pháp.
Một số nghiên cứu chuyên sâu về tiền Việt Nam nhận thấy Thiên Tư Nguyên Bảo tồn tại những phong cách chữ khác nhau. Trong đó có dạng thể hiện phong cách riêng của tiền Việt thời Lý và dạng có những đặc điểm chịu ảnh hưởng đáng kể từ thư pháp của Khai Nguyên Thông Bảo (開元通寶) thời nhà Đường.
Đặc biệt đáng chú ý là chữ:
元 – Nguyên
Cách tạo hình chữ Nguyên trên một số tiền Việt Nam thời kỳ đầu có nét tương đồng với chữ Nguyên trên Khai Nguyên Thông Bảo, nhất là hình thức của nét móc phía bên trái.
Điều này không nhất thiết có nghĩa Thiên Tư Nguyên Bảo là tiền Trung Quốc.
Ngược lại, nó cho thấy kỹ thuật và thư pháp tiền tệ của Đại Việt thời kỳ đầu có thể tiếp nhận những mẫu hình đã rất quen thuộc trong hệ thống tiền Đông Á, sau đó biến đổi để hình thành những phong cách riêng.
Chính vì vậy, khi nghiên cứu Thiên Tư Nguyên Bảo, thư pháp của từng chữ và từng hệ khuôn có giá trị lớn hơn việc chỉ đọc tên tiền.
Thiên Tư Nguyên Bảo có những loại nào?
Thiên Tư Nguyên Bảo hiện còn lại rất hiếm, vì vậy số lượng hiện vật đủ tin cậy để nghiên cứu và xây dựng một hệ thống biến thể hoàn chỉnh không nhiều.
Tuy nhiên, qua những mẫu đã được giới nghiên cứu tiền cổ khảo sát, có thể nhận thấy sự khác biệt về phong cách thư pháp, đặc biệt trong cách thể hiện chữ Nguyên (元) và mối liên hệ của nó với thư pháp Khai Nguyên Thông Bảo.
Đối với người sưu tầm, đây là điểm cần đặc biệt chú ý.
Không nên chỉ căn cứ vào việc đồng tiền có đủ bốn chữ 天資元寶 để xác định là Thiên Tư Nguyên Bảo chính triều Lý Cao Tông. Cần xem xét đồng thời thư pháp, tỷ lệ chữ, vành tiền, lỗ vuông, kích thước, độ dày, trọng lượng, chất đồng, kỹ thuật đúc và nguồn gốc hiện vật.
Độ hiếm của tiền chính triều cũng khiến những mẫu không rõ nguồn gốc hoặc tiền phỏng đúc cần được thẩm định đặc biệt thận trọng.
Thiên Tư Nguyên Bảo trong hệ thống tiền thời Lý Cao Tông
Đặt Thiên Tư Nguyên Bảo vào lịch sử trị vì của Lý Cao Tông sẽ thấy vị trí của đồng tiền rõ ràng hơn.
Nhà vua lần lượt sử dụng các niên hiệu:
Trinh Phù (1176–1186)
→ Thiên Tư Gia Thụy (1186–1202)
→ Thiên Gia Bảo Hựu (1202–1205)
→ Trị Bình Long Ứng (1205–1210)
Trong số những loại tiền hiện được giới sưu tầm đặt vào thời Lý Cao Tông, Thiên Tư Nguyên Bảo có vị trí đặc biệt bởi tên tiền tương ứng trực tiếp với niên hiệu Thiên Tư Gia Thụy và nguồn gốc nhà Lý được đánh giá có cơ sở vững chắc.
Điều này cũng giúp người sưu tầm nhìn nhận thận trọng hơn đối với Trị Bình Nguyên Bảo, Trị Bình Thông Bảo và Hàm Bình Nguyên Bảo: việc một đồng tiền được truyền thống xếp vào cùng một triều vua không đồng nghĩa tất cả đều có mức độ xác thực lịch sử như nhau.
Giá trị lịch sử và sưu tầm của Thiên Tư Nguyên Bảo
Thiên Tư Nguyên Bảo hiện được xem là loại tiền rất hiếm trong hệ thống tiền cổ nhà Lý.
Giá trị của đồng tiền trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử: đây là một trong những loại tiền có thể liên hệ khá chắc chắn với Lý Cao Tông và niên hiệu Thiên Tư Gia Thụy, giúp cung cấp tư liệu trực tiếp để nghiên cứu tiền tệ Đại Việt vào cuối thế kỷ XII.
Đối với người sưu tầm tiền cổ Việt Nam, một đồng Thiên Tư Nguyên Bảo cần được đánh giá dựa trên nhiều yếu tố: tính xác thực, hệ khuôn và thư pháp, độ hiếm, kích thước, trọng lượng, chất đồng, độ rõ của bốn chữ, tình trạng vành và lỗ tiền, bề mặt, patina và nguồn gốc hiện vật.
Đặc biệt, vì số lượng Thiên Tư Nguyên Bảo chính triều còn lại rất ít, nguồn gốc và việc đối chiếu thư pháp với những mẫu có độ tin cậy cao có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Thiên Tư Nguyên Bảo vì thế không chỉ là một đồng tiền cổ Lý Cao Tông quý hiếm. Nó còn là một mắt xích quan trọng giúp người nghiên cứu nhìn sâu hơn vào tiền tệ nhà Lý, sự kế thừa thư pháp tiền cổ Đông Á và quá trình hình thành những đặc trưng riêng của tiền cổ Việt Nam.
