Thái Bình Hưng Bảo – Đồng tiền cổ đầu tiên của Việt Nam thời Đinh Tiên Hoàng
Thái Bình Hưng Bảo (大平興寶) là loại tiền cổ Việt Nam được đúc dưới triều Đinh Tiên Hoàng, vị hoàng đế sáng lập nhà Đinh. Đồng tiền ra đời vào thế kỷ X, sau khi Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước, lên ngôi Hoàng đế năm 968 và đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt. Đây thường được xem là đồng tiền đầu tiên do nhà nước phong kiến Việt Nam độc lập phát hành, vì vậy có vị trí đặc biệt trong lịch sử tiền tệ và trong các bộ sưu tập tiền cổ Việt Nam.
Thái Bình Hưng Bảo được đúc dưới thời vua nào?
Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, tức Đinh Tiên Hoàng, đóng đô tại Hoa Lư. Đến năm 970, nhà vua đặt niên hiệu Thái Bình. Tiền Thái Bình Hưng Bảo được cho là bắt đầu được đúc và lưu hành trong giai đoạn này và tiếp tục tồn tại dưới thời nhà Đinh.
Sự xuất hiện của đồng tiền riêng mang dấu ấn triều Đinh có ý nghĩa vượt ra ngoài nhu cầu trao đổi hàng hóa. Sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc và những thập niên đầu giành lại quyền tự chủ, Đại Cồ Việt lúc này đã có Hoàng đế, quốc hiệu, kinh đô và tiền tệ riêng. Một đồng tiền nhỏ, theo nghĩa đó, cũng là dấu hiệu của một quốc gia đang xác lập quyền tự chủ của mình.
Đặc điểm của tiền Thái Bình Hưng Bảo
Thái Bình Hưng Bảo là tiền đồng, hình tròn, giữa có lỗ vuông theo kiểu “ngoại viên nội phương” quen thuộc của tiền cổ phương Đông.
Mặt trước mang bốn chữ:
大平興寶 – Thái Bình Hưng Bảo
Trong đó Thái Bình là niên hiệu gắn với Đinh Tiên Hoàng, còn Hưng Bảo (興寶) là cách gọi khá đặc biệt. Nếu nhiều loại tiền cổ phương Đông thường sử dụng những tên gọi như Thông Bảo (通寶) hay Nguyên Bảo (元寶) thì tiền nhà Đinh lại mang hai chữ Hưng Bảo.
Một chi tiết dễ gây thắc mắc là chữ đầu tiên trên tiền được viết 大, trong khi chữ “Thái” của niên hiệu Thái Bình thông thường được viết 太. Đây là một trong những đặc điểm nhận dạng rất đáng chú ý của dòng tiền này. Hai chữ Thái Bình là niên hiệu vua, thể hiện mong muốn thiên hạ được thái bình. Tuy nhiên trên tiền, chúng ta chỉ thấy có chữ 大平 chứ không phải chữ Thái trong 太平. Điều này có thể lý giải rằng trong tiếng Việt cổ, một chữ Hán có thể có nhiều cách phát âm - cách đọc khác nhau. Chữ 大 trong tiếng Việt có hai cách đọc là Đại hoặc Thái. (cũng như trong tiếng Nhật người ta có thể đọc là oo, tai hoặc dai)... Người xưa đọc chữ 大 là Đại hay Thái thì không ai biết (vì thời đó làm gì có youtube hay video lưu lại). Đến thế kỳ 15, dưới thời Lê Nhân Tông cũng có niên hiệu 大和 nên cũng có thể đọc là Thái Hòa hoặc Đại Hòa. Tấm bia dưới cổng Thanh Hư cung ở phủ Tây Hồ có ghi niên hiệu là Thái Hòa tam niên, tạc rõ ràng chữ 太 , vì vậy có thể khẳng định rằng đến thế kỷ 15, người Việt Nam ta đọc niên hiệu 大和 là Thái Hòa và viết bằng cả hai cách là 大和 và 太和. Suy ngược lại thế kỷ thứ 10, rất có khả năng người dân thời Đinh viết là 大平 nhưng đọc là Thái Bình chứ không đọc là Đại Bình. Bản thân tác giả bài viết cũng đồng tình và sử dụng cách đọc Thái Bình Hưng Bảo chứ không phải Đại Bình Hưng Bảo.
Thư pháp và kỹ thuật đúc của Thái Bình Hưng Bảo còn khá mộc mạc. Các đồng tiền thực tế có thể khác nhau về nét chữ, độ dày, kích thước, chất đồng và khuôn đúc. Những đồng còn đủ vành, rõ chữ và có bề mặt tốt vì thế đặc biệt hấp dẫn đối với người sưu tầm tiền xu cổ Việt Nam.
Chữ Đinh ở mặt sau Thái Bình Hưng Bảo
Điểm nổi bật nhất khi phân loại tiền Thái Bình Hưng Bảo nằm ở mặt sau. Nhiều đồng có chữ:
丁 – Đinh
Chữ Đinh được hiểu là dấu hiệu gắn đồng tiền với triều đại của họ Đinh. Tùy từng khuôn tiền, vị trí và hình thức của chữ này có sự khác biệt, tạo nên nhiều biến thể mà người sưu tầm tiền cổ ngày nay đặc biệt quan tâm.
Các mẫu hiện được ghi nhận gồm:
Thái Bình Hưng Bảo – Đinh trên: chữ Đinh nằm phía trên lỗ vuông. Ngay trong nhóm này cũng tồn tại những biến thể chữ Đinh lớn, nhỏ và khác nhau về nét chữ.
Thái Bình Hưng Bảo – Đinh dưới: chữ Đinh nằm phía dưới lỗ vuông. Có những mẫu mà nét ngang của chữ Đinh tiếp giáp với cạnh lỗ vuông, khiến hình thức chữ rất khác loại Đinh trên.
Thái Bình Hưng Bảo – lưng trơn: mặt sau không có chữ Đinh. Nguồn gốc và thời điểm đúc chính xác của loại này còn có những cách giải thích khác nhau.
Thái Bình Hưng Bảo – Đinh ngang: chữ Đinh xuất hiện bên cạnh lỗ vuông. Một số mẫu thuộc nhóm này còn có cách bố trí chữ Hưng và Bảo khác với dạng thông thường, tạo thành biến thể rất thú vị trong nghiên cứu tiền cổ nhà Đinh.
Ngoài ra còn gặp những biến thể được giới sưu tầm gọi là Đinh ngược cùng nhiều khác biệt nhỏ về thư pháp và khuôn đúc. Chính sự đa dạng này khiến việc nghiên cứu Thái Bình Hưng Bảo không chỉ dừng lại ở việc sở hữu một đồng tiền, mà còn có thể phát triển thành một bộ sưu tập riêng theo từng dạng chữ và khuôn.
Giá trị lịch sử của Thái Bình Hưng Bảo
Điều khiến Thái Bình Hưng Bảo đặc biệt không nằm ở sự cầu kỳ. Ngược lại, nhiều đồng có nét chữ thô, khuôn không thật cân đối và chất lượng đúc khó so với tiền của những triều đại về sau. Nhưng chính sự mộc mạc ấy lại phù hợp với thời điểm nó ra đời: những năm đầu tiên của một nhà nước độc lập đang xây dựng thể chế và hệ thống tiền tệ của riêng mình.
Từ góc độ sưu tầm tiền cổ Việt Nam, giá trị của từng đồng Thái Bình Hưng Bảo còn phụ thuộc vào biến thể, độ hiếm, chất đồng, tình trạng bề mặt, độ rõ của chữ, vành tiền và mức độ nguyên vẹn. Những đồng có chữ sắc nét, vành tương đối đầy đủ và đặc điểm khuôn rõ ràng thường được người chơi quan tâm hơn.
Hơn một nghìn năm đã trôi qua, Thái Bình Hưng Bảo vẫn là một cái tên đặc biệt trong lịch sử tiền xu cổ Việt Nam. Nó gắn với Đinh Tiên Hoàng, với kinh đô Hoa Lư, với quốc hiệu Đại Cồ Việt và với buổi đầu xây dựng một quốc gia độc lập. Vì thế, trong một bộ sưu tập tiền cổ Việt Nam theo dòng lịch sử, Thái Bình Hưng Bảo gần như luôn là một trong những đồng tiền mở đầu câu chuyện.
