Đại Định Thông Bảo – Tiền cổ thời vua Lý Anh Tông, nhà Lý
Đại Định Thông Bảo (大定通寶) là một loại tiền cổ Việt Nam thời nhà Lý, gắn với niên hiệu Đại Định (1140–1162) của vua Lý Anh Tông. Đây là một trong những dòng tiền xu cổ Việt Nam đáng chú ý của thế kỷ XII, không chỉ bởi niên đại gần 900 năm mà còn bởi số lượng tiền còn lại không nhiều và dễ bị nhầm với đồng Đại Định Thông Bảo của nhà Kim, Trung Quốc.
Đối với người nghiên cứu và sưu tầm tiền cổ Việt Nam, Đại Định Thông Bảo là một hiện vật tiêu biểu giúp tìm hiểu hệ thống tiền tệ dưới triều Lý – giai đoạn Đại Việt đã bước vào thời kỳ phát triển tương đối ổn định của một quốc gia quân chủ độc lập.
Đại Định Thông Bảo được đúc dưới thời vua nào?
Lý Anh Tông (李英宗) tên húy là Lý Thiên Tộ, lên ngôi năm 1138 và trị vì đến năm 1175. Trong thời gian trị vì, nhà vua sử dụng nhiều niên hiệu, trong đó Đại Định (大定) kéo dài từ 1140 đến 1162.
Đại Định Thông Bảo được xếp vào hệ thống tiền mang niên hiệu Đại Định của Lý Anh Tông. Đồng tiền nối tiếp truyền thống đúc tiền riêng đã được các vua nhà Lý duy trì trước đó, qua những loại tiền như Thuận Thiên Đại Bảo, Càn Phù Nguyên Bảo, Minh Đạo Nguyên Bảo
Việc một triều đình Đại Việt sử dụng niên hiệu của nhà vua trên tiền cũng cho thấy tiền tệ lúc này không chỉ là phương tiện trao đổi. Tên niên hiệu xuất hiện trên đồng tiền còn mang dấu ấn quyền lực của triều đình và trở thành một nguồn tư liệu giúp hậu thế xác định niên đại của tiền cổ.
Đặc điểm của tiền Đại Định Thông Bảo
Đại Định Thông Bảo mang hình thức đặc trưng của tiền cổ phương Đông: tiền hình tròn, chính giữa có lỗ vuông, thường được gọi là kiểu “ngoại viên nội phương”.
Mặt trước có bốn chữ Hán:
大定通寶 – Đại Định Thông Bảo
Trong đó:
大 – Đại: lớn
定 – Định: ổn định, yên định
通 – Thông
寶 – Bảo: vật quý, báu vật
Hai chữ Đại Định (大定) chính là niên hiệu của Lý Anh Tông.
Tiền được ghi nhận có kích thước tương đối lớn, thân tiền khá dày và vành hơi rộng. Bốn chữ Đại Định Thông Bảo được thể hiện bằng Chân thư, bố trí cân đối quanh lỗ vuông. Mặt sau thường để trơn, không có chữ.
Tuy nhiên, những đồng tiền còn tồn tại ngày nay có thể khác nhau về kích thước, độ dày, chất đồng, thư pháp và chi tiết khuôn đúc. Đây cũng là những yếu tố người sưu tầm tiền cổ cần quan sát khi nghiên cứu từng hiện vật cụ thể.
Cách đọc bốn chữ Đại Định Thông Bảo
Một đặc điểm đáng chú ý là bốn chữ 大定通寶 trên loại tiền này được bố trí theo kiểu đối độc – đọc chéo, thay vì đọc tuần tự theo vòng tròn.
Theo cách đọc này:
Đại (大) ở phía trên → Định (定) phía dưới → Thông (通) bên phải → Bảo (寶) bên trái.
Cách bố trí và thư pháp của bốn chữ cũng là một trong những dấu hiệu quan trọng để phân biệt các loại Đại Định Thông Bảo có nguồn gốc và niên đại khác nhau.
Phân biệt Đại Định Thông Bảo Việt Nam và Đại Định Thông Bảo nhà Kim
Đây là điểm đặc biệt cần lưu ý khi nhận biết Đại Định Thông Bảo.
Trong lịch sử tiền cổ phương Đông không chỉ Việt Nam có tiền mang bốn chữ 大定通寶. Kim Thế Tông của nhà Kim ở Trung Quốc cũng sử dụng niên hiệu Đại Định và phát hành tiền Đại Định Thông Bảo vào nửa sau thế kỷ XII.
Hai loại tiền cùng mang một tên nhưng không phải cùng một đồng tiền.
Đại Định Thông Bảo của Lý Anh Tông thuộc hệ thống tiền cổ Việt Nam thời nhà Lý và gắn với niên hiệu Đại Định của Đại Việt từ 1140–1162. Trong khi đó, Đại Định Thông Bảo nhà Kim thuộc hệ thống tiền Trung Quốc và xuất hiện muộn hơn.
Tiền nhà Kim nhìn chung có kỹ thuật đúc và thư pháp quy củ, tinh xảo hơn. Các mẫu được quy thuộc cho Đại Việt thường mang phong cách đúc và nét chữ khác, có phần mộc mạc hơn. Tuy nhiên, việc xác định một đồng Đại Định Thông Bảo cụ thể không nên chỉ dựa vào tên tiền hoặc một đặc điểm đơn lẻ; cần xem đồng thời thư pháp, kích thước, trọng lượng, chất đồng, khuôn đúc và đối chiếu với những mẫu đã được nghiên cứu.
Đại Định Thông Bảo trong hệ thống tiền cổ nhà Lý
Nhà Lý tồn tại hơn hai thế kỷ, từ 1009 đến 1225, và để lại nhiều loại tiền mang niên hiệu của các đời vua.
Đại Định Thông Bảo nằm trong mạch phát triển đó và thuộc thời kỳ giữa của nhà Lý. Nếu sưu tập tiền cổ nhà Lý theo trình tự lịch sử, đồng tiền này tạo nên một mắt xích đáng chú ý giữa các loại tiền thời Lý Nhân Tông trước đó và những loại tiền thuộc giai đoạn sau của triều Lý.
Đây cũng là lý do một bộ sưu tập tiền cổ Việt Nam theo triều đại sẽ có giá trị nghiên cứu hơn nếu không chỉ tập trung vào từng đồng riêng lẻ mà đặt chúng cạnh những loại tiền trước và sau cùng thời kỳ.
Giá trị lịch sử và sưu tầm của Đại Định Thông Bảo
Đại Định Thông Bảo thời Lý Anh Tông hiện được xem là loại tiền không thường gặp. Với người sưu tầm tiền xu cổ Việt Nam, sức hấp dẫn của đồng tiền đến từ sự kết hợp giữa niên đại lâu đời, số lượng hiện vật còn lại hạn chế và vị trí của nó trong hệ thống tiền tệ nhà Lý.
Giá trị của từng đồng cụ thể không thể xác định chỉ dựa vào tên Đại Định Thông Bảo. Người chơi còn phải xem xét nguồn gốc, tính xác thực, biến thể khuôn, chất đồng, kích thước, trọng lượng, độ rõ của bốn chữ, mức độ nguyên vẹn của vành và lỗ tiền cũng như tình trạng bề mặt.
Đặc biệt, do tồn tại Đại Định Thông Bảo của nhà Kim và cả những vấn đề học thuật liên quan đến việc quy thuộc một số mẫu tiền, việc xác định chính xác nguồn gốc của từng hiện vật có ý nghĩa rất lớn.
Gần chín thế kỷ sau thời Lý Anh Tông, Đại Định Thông Bảo vẫn là một đồng tiền hấp dẫn đối với người nghiên cứu tiền cổ Việt Nam. Một vật nhỏ bằng đồng, nhưng phía sau nó là câu chuyện về niên hiệu Đại Định, tiền tệ Đại Việt và một giai đoạn kéo dài hơn hai mươi năm trong lịch sử nhà Lý.
