Trị Bình Nguyên Bảo – Tiền cổ gắn với thời Lý Cao Tông, nhà Lý
Trị Bình Nguyên Bảo (治平元寶) là một loại tiền cổ Việt Nam thường được xếp vào thời vua Lý Cao Tông, gắn với niên hiệu Trị Bình Long Ứng (1205–1210) vào những năm cuối của triều Lý. Đây là dòng tiền đáng chú ý đối với người nghiên cứu và sưu tầm tiền cổ Việt Nam, không chỉ bởi niên đại được quy thuộc cách ngày nay hơn tám thế kỷ mà còn bởi những vấn đề thú vị xoay quanh nguồn gốc và việc phân biệt với Trị Bình Nguyên Bảo của nhà Bắc Tống, Trung Quốc.
Trị Bình Nguyên Bảo và vua Lý Cao Tông
Lý Cao Tông (李高宗), tên húy Lý Long Trát, trị vì từ năm 1175 đến năm 1210. Trong thời gian ở ngôi, nhà vua sử dụng nhiều niên hiệu, gồm Trinh Phù, Thiên Tư Gia Thụy, Thiên Gia Bảo Hựu và cuối cùng là Trị Bình Long Ứng (治平龍應).
Niên hiệu Trị Bình Long Ứng được sử dụng trong giai đoạn 1205–1210. Những đồng mang bốn chữ Trị Bình Nguyên Bảo – 治平元寶 vì thế từ lâu được giới nghiên cứu và sưu tầm đặt trong mối liên hệ với giai đoạn cuối triều Lý Cao Tông.
Các danh mục tiền cổ Việt Nam thường ghi nhận dưới thời kỳ này hai tên tiền đáng chú ý là Trị Bình Nguyên Bảo và Trị Bình Thông Bảo.
Đặc điểm tiền Trị Bình Nguyên Bảo
Trị Bình Nguyên Bảo mang hình thức truyền thống của tiền cổ phương Đông: đồng tiền hình tròn, chính giữa có lỗ vuông – kiểu dáng thường được gọi là “ngoại viên nội phương”.
Mặt trước đúc nổi bốn chữ Hán:
治平元寶 – Trị Bình Nguyên Bảo
Trong đó:
治 – Trị: cai trị, sửa trị
平 – Bình: yên bình
元 – Nguyên: đầu, khởi đầu
寶 – Bảo: vật quý, báu vật
Bốn chữ được thể hiện theo Chân thư, nét chữ tương đối rõ và được bố trí quanh lỗ vuông. Những mẫu thường được quy thuộc cho thời Lý Cao Tông có mặt sau để trơn, không mang chữ hay ký hiệu.
Giữa các hiện vật có thể tồn tại những khác biệt về thư pháp, kích thước, độ dày, chất đồng, vành tiền và hình dạng lỗ vuông. Đây là những chi tiết rất quan trọng khi nhận biết và phân loại Trị Bình Nguyên Bảo.
Trị Bình Nguyên Bảo có thực sự do Lý Cao Tông đúc?
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi nghiên cứu loại tiền này.
Việc quy Trị Bình Nguyên Bảo cho Lý Cao Tông có cơ sở dễ hiểu: hai chữ Trị Bình (治平) trùng với hai chữ đầu trong niên hiệu Trị Bình Long Ứng (治平龍應) của nhà vua. Bảo tàng và nhiều danh mục tiền cổ cũng truyền thống xếp loại tiền này vào hệ thống tiền nhà Lý.
Tuy nhiên, việc xác định niên đại của những đồng tiền hiện còn không hoàn toàn đơn giản.
Một số nghiên cứu hiện đại khi so sánh thư pháp, khuôn đúc và đặc điểm của các hiện vật đã đặt vấn đề rằng một số mẫu Trị Bình Nguyên Bảo và Trị Bình Thông Bảo thường được gán cho Lý Cao Tông có thể là tiền được tư nhân phỏng đúc vào những thời kỳ sau.
Bởi vậy, cách thận trọng hơn là phân biệt giữa tên tiền được truyền thống quy thuộc cho thời Lý Cao Tông và việc xác định chính xác niên đại của từng đồng tiền cụ thể.
Phân biệt Trị Bình Nguyên Bảo nhà Lý và Trị Bình Nguyên Bảo Bắc Tống
Một khó khăn khác đối với người sưu tầm Trị Bình Nguyên Bảo là Trung Quốc cũng có đồng tiền mang đúng bốn chữ:
治平元寶 – Trị Bình Nguyên Bảo
Loại tiền Trung Quốc này được đúc dưới thời Tống Anh Tông, niên hiệu Trị Bình (1064–1067) của nhà Bắc Tống – tức xuất hiện trước thời kỳ Trị Bình Long Ứng của Lý Cao Tông hơn một thế kỷ.
Do hai loại cùng mang bốn chữ 治平元寶, chỉ đọc tên tiền là hoàn toàn không đủ để xác định một đồng tiền thuộc Việt Nam hay Trung Quốc.
Tiền Trị Bình Nguyên Bảo Bắc Tống tồn tại với nhiều dạng thư pháp và khuôn tiền, đồng thời tiền Tống từng lưu hành với số lượng lớn trong khu vực và đã được phát hiện tại nhiều địa điểm khảo cổ ở Việt Nam.
Vì vậy, khi xác định một đồng Trị Bình Nguyên Bảo Việt Nam, cần xem xét đồng thời thư pháp, kích thước, trọng lượng, chất đồng, độ dày, vành tiền, lỗ tiền, kỹ thuật đúc, hệ khuôn và nguồn gốc hiện vật, thay vì chỉ căn cứ vào bốn chữ trên mặt tiền.
Trị Bình Nguyên Bảo trong lịch sử tiền cổ nhà Lý
Trị Bình Nguyên Bảo gắn với giai đoạn rất muộn của nhà Lý (1009–1225). Đây là thời điểm triều đại đã tồn tại gần hai thế kỷ nhưng quyền lực trung ương bắt đầu suy yếu, các thế lực địa phương ngày càng mạnh và tình hình chính trị – xã hội xuất hiện nhiều biến động.
Sau khi Lý Cao Tông mất năm 1210, Lý Huệ Tông nối ngôi. Chỉ hơn một thập kỷ sau, năm 1225, nhà Lý kết thúc và quyền lực chuyển sang nhà Trần.
Nếu xây dựng một bộ sưu tập tiền cổ nhà Lý theo tiến trình lịch sử, những loại tiền gắn với Lý Cao Tông vì thế nằm gần cuối chuỗi tiền tệ của một vương triều tồn tại hơn 200 năm.
Giá trị lịch sử và sưu tầm của Trị Bình Nguyên Bảo
Đối với người sưu tầm tiền xu cổ Việt Nam, Trị Bình Nguyên Bảo hấp dẫn ở chính những câu hỏi mà đồng tiền đặt ra.
Một đồng 治平元寶 có phải tiền thời Lý Cao Tông? Đâu là đặc điểm giúp phân biệt với tiền Bắc Tống? Đồng nào thuộc hệ khuôn được truyền thống xếp vào tiền Việt Nam và đồng nào có khả năng được đúc vào thời kỳ muộn hơn?
Giá trị của một đồng cụ thể vì vậy không nên xác định đơn giản từ tên Trị Bình Nguyên Bảo. Cần xem xét biến thể, độ hiếm, thư pháp, chất đồng, trọng lượng, kích thước, độ rõ của chữ, tình trạng vành và lỗ tiền, bề mặt, patina, nguồn gốc cũng như mức độ tin cậy của việc xác định niên đại.
Chính những vấn đề còn cần tiếp tục nghiên cứu khiến Trị Bình Nguyên Bảo trở thành một dòng tiền thú vị trong sưu tầm tiền cổ Việt Nam. Nó không chỉ đưa người chơi trở về những năm cuối thời Lý Cao Tông mà còn cho thấy một đặc điểm rất thực tế của nghiên cứu tiền cổ: hai đồng mang cùng bốn chữ chưa chắc đã có cùng nguồn gốc, cùng niên đại hay thậm chí được đúc tại cùng một quốc gia.
