Kiến Trung Thông Bảo – Đồng tiền mở đầu triều Trần thời Trần Thái Tông
Kiến Trung Thông Bảo (建中通寶) là một loại tiền cổ Việt Nam thời nhà Trần, được đúc dưới triều vua Trần Thái Tông, vị hoàng đế đầu tiên của nhà Trần. Đồng tiền gắn với niên hiệu Kiến Trung, được sử dụng trong những năm đầu triều đại mới sau khi nhà Trần thay thế nhà Lý vào năm 1225.
Đối với người sưu tầm tiền cổ Việt Nam, Kiến Trung Thông Bảo có ý nghĩa đặc biệt vì đây là một trong những đồng tiền mở đầu hệ thống tiền tệ của triều Trần. Đồng tiền không chỉ phản ánh sự tiếp nối truyền thống đúc tiền của các triều Đinh – Tiền Lê – Lý trước đó, mà còn đánh dấu bước chuyển sang một vương triều mới tồn tại gần hai thế kỷ trong lịch sử Việt Nam.
Kiến Trung Thông Bảo được đúc dưới thời vua nào?
Trần Thái Tông (陳太宗), tên húy Trần Cảnh, sinh năm 1218. Tháng 12 năm 1225, khi mới khoảng 7 tuổi, Trần Cảnh được Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi, chính thức mở đầu triều Trần (1225–1400).
Sau khi lên ngôi, Trần Thái Tông sử dụng niên hiệu đầu tiên là:
Kiến Trung (建中)
Tiếp sau đó là các niên hiệu:
Thiên Ứng Chính Bình
Nguyên Phong
Theo hệ thống phân loại hiện đang sử dụng tại Thế Giới Cổ Tiền, Kiến Trung Thông Bảo được đặt trong giai đoạn 1225–1232, tương ứng với những năm đầu thời Trần Thái Tông.
Đây cũng là giai đoạn rất đặc biệt trong lịch sử Việt Nam, khi quyền lực từ nhà Lý vừa chuyển sang nhà Trần và triều đại mới đang từng bước xây dựng, củng cố bộ máy nhà nước.
Đặc điểm tiền Kiến Trung Thông Bảo
Kiến Trung Thông Bảo được đúc bằng đồng, có hình tròn, chính giữa là lỗ vuông theo kiểu tiền truyền thống “ngoại viên nội phương”.
Mặt trước đúc nổi bốn chữ Hán:
建中通寶 – Kiến Trung Thông Bảo
Bốn chữ được viết theo lối Chân thư, khổ chữ tương đối nhỏ nhưng nét chữ đậm, rõ ràng.
Chữ được đọc vòng theo chiều kim đồng hồ:
Kiến (建) ở phía trên → Trung (中) bên phải → Thông (通) phía dưới → Bảo (寶) bên trái.
Mặt sau của đồng tiền để trơn, không có chữ hoặc ký hiệu.
Theo mẫu Kiến Trung Thông Bảo được ghi nhận trong các tài liệu nghiên cứu tiền cổ Việt Nam:
Đường kính: khoảng 24,7 mm
Độ dày: khoảng 1,8 mm
Trọng lượng: khoảng 3,5 g
Chất liệu: đồng
Thư pháp: Chân thư
Mặt sau: lưng trơn
Một đặc điểm dễ nhận thấy là biên tiền ở cả mặt trước và mặt sau đều khá rộng và nổi rõ, thân tiền tương đối dày.
Ý nghĩa bốn chữ Kiến Trung Thông Bảo
Bốn chữ 建中通寶 có thể hiểu theo từng thành tố:
建 – Kiến: dựng lập, xây dựng
中 – Trung: ở giữa, trung chính
通 – Thông: lưu thông
寶 – Bảo: vật quý, báu vật
Hai chữ Kiến Trung (建中) chính là niên hiệu đầu tiên của vua Trần Thái Tông.
Cách đặt tên Kiến Trung Thông Bảo vì thế tuân theo một hình thức quen thuộc của tiền cổ phương Đông: lấy niên hiệu của nhà vua kết hợp với hai chữ Thông Bảo (通寶).
“Thông Bảo” có thể hiểu theo nghĩa rộng là đồng tiền quý được lưu thông, và đây là cách gọi xuất hiện rất phổ biến trong lịch sử tiền tệ Việt Nam cũng như Trung Quốc.
Kiến Trung Thông Bảo và sự mở đầu của tiền triều Trần
Kiến Trung Thông Bảo có một vị trí khá đặc biệt nếu nhìn theo tiến trình lịch sử.
Năm 1225 đánh dấu sự kết thúc của nhà Lý và sự ra đời của nhà Trần. Vì vậy, Kiến Trung Thông Bảo không chỉ đơn thuần là tiền mang niên hiệu của Trần Thái Tông mà còn đại diện cho giai đoạn chuyển tiếp giữa hai triều đại lớn.
Trong hơn hai thế kỷ tồn tại, nhà Lý đã xây dựng một hệ thống tiền tệ tương đối phong phú với nhiều loại như Thuận Thiên Đại Bảo, Minh Đạo Nguyên Bảo, Thiên Cảm Nguyên Bảo, Đại Định Thông Bảo, Thiên Tư Nguyên Bảo…
Khi nhà Trần lên thay, hình thức tiền tròn lỗ vuông, chữ Hán và cách đặt tên tiền theo niên hiệu vẫn tiếp tục được duy trì.
Điều đó cho thấy sự thay đổi về triều đại không đồng nghĩa với sự cắt đứt hoàn toàn của hệ thống tiền tệ. Ngược lại, tiền nhà Trần tiếp tục kế thừa nhiều đặc điểm kỹ thuật và văn hóa tiền tệ từ thời Lý, đồng thời dần hình thành những đặc điểm riêng.
Ba loại tiền chính thời Trần Thái Tông
Trong thời gian trị vì, Trần Thái Tông sử dụng ba niên hiệu lớn và hiện đã ghi nhận ba loại tiền tương ứng:
Kiến Trung Thông Bảo (建中通寶)
→ Chính Bình Thông Bảo (政平通寶)
→ Nguyên Phong Thông Bảo (元豐通寶)
Ba dòng tiền này tạo thành một chuỗi rất quan trọng trong sưu tập tiền cổ Trần Thái Tông.
Kiến Trung Thông Bảo thuộc giai đoạn đầu.
Chính Bình Thông Bảo gắn với niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình.
Nguyên Phong Thông Bảo thuộc những năm cuối thời Trần Thái Tông và có thư pháp đặc biệt hơn, trong đó chữ Nguyên có thể được viết theo phong cách Triện thư.
Việc sưu tập đủ ba loại tiền này giúp người chơi quan sát được sự thay đổi về thư pháp, khuôn đúc và kỹ thuật sản xuất tiền trong hơn ba thập kỷ trị vì của vị vua đầu tiên nhà Trần.
Kiến Trung Thông Bảo có hiếm không?
So với nhiều đồng tiền phổ biến của các triều đại về sau, Kiến Trung Thông Bảo không phải loại dễ gặp.
Số lượng hiện vật được công bố và lưu giữ trong các bộ sưu tập không nhiều, trong khi tiền nhà Trần nói chung thường khó sưu tập hơn nhiều dòng tiền thời Lê Trung Hưng hay Nguyễn.
Thế Giới Cổ Tiền hiện ghi nhận nhiều mẫu Kiến Trung Thông Bảo để người sưu tầm có thể so sánh thư pháp và khuôn tiền.
Điều đáng chú ý là không nên chỉ dựa vào bốn chữ 建中通寶 để xác định một đồng tiền.
Trong lịch sử Trung Quốc cũng từng xuất hiện niên hiệu và tiền có chữ Kiến Trung, vì vậy người chơi cần xem xét tổng thể thư pháp, kích thước, trọng lượng, chất đồng, tỷ lệ lỗ vuông, vành tiền và đặc điểm khuôn đúc.
Kiến Trung Thông Bảo Việt Nam và tiền Kiến Trung của Trung Quốc
Hai chữ Kiến Trung (建中) không phải chỉ xuất hiện trong lịch sử Việt Nam.
Nhà Đường ở Trung Quốc từng sử dụng niên hiệu Kiến Trung dưới thời Đường Đức Tông vào cuối thế kỷ VIII. Ngoài ra, trong lịch sử tiền tệ Trung Quốc cũng tồn tại một số loại tiền mang chữ Kiến Trung hoặc những tên rất gần.
Vì vậy, khi gặp một đồng tiền cổ mang bốn chữ 建中通寶, không nên chỉ đọc tên rồi kết luận ngay đây là tiền Trần Thái Tông.
Đối với Kiến Trung Thông Bảo Việt Nam, cần đối chiếu với những mẫu đã được xác định trong hệ thống tiền triều Trần, đặc biệt là:
- kiểu chữ Chân thư;
- tỷ lệ bốn chữ quanh lỗ vuông;
- biên tiền tương đối rộng;
- thân tiền khá dày;
- kích thước xấp xỉ 24–25 mm;
- đặc điểm chất đồng và kỹ thuật đúc.
Thư pháp vẫn là một trong những căn cứ quan trọng nhất.
Kiến Trung Thông Bảo trong lịch sử tiền cổ Việt Nam
Nếu xây dựng một bộ sưu tập tiền cổ Việt Nam theo trình tự triều đại, Kiến Trung Thông Bảo có một vị trí rất đẹp:
Tiền cuối nhà Lý
→ Kiến Trung Thông Bảo – mở đầu nhà Trần
→ Chính Bình Thông Bảo
→ Nguyên Phong Thông Bảo
→ các dòng tiền của Trần Thánh Tông và những vua Trần tiếp theo.
Như vậy, đồng tiền này chính là một mắt xích chuyển tiếp từ tiền nhà Lý sang tiền nhà Trần.
Về mặt lịch sử, nó gắn với những năm đầu của một triều đại sau này có vai trò đặc biệt quan trọng, nhất là trong quá trình xây dựng quốc gia và ba lần kháng chiến chống quân Mông – Nguyên ở thế kỷ XIII.
Giá trị lịch sử và sưu tầm của Kiến Trung Thông Bảo
Kiến Trung Thông Bảo có giá trị trước hết ở vị trí lịch sử: đây là một trong những đồng tiền đầu tiên của triều Trần, được đúc dưới vị vua khai sáng Trần Thái Tông.
Đối với người sưu tầm tiền cổ Việt Nam, giá trị của một đồng cụ thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:
tính xác thực, biến thể khuôn, thư pháp, độ hiếm, chất đồng, kích thước, trọng lượng, độ rõ của bốn chữ, tình trạng vành – lỗ tiền, bề mặt, patina và nguồn gốc hiện vật.
Những đồng có chữ rõ, khuôn đẹp, vành nguyên vẹn và bề mặt tự nhiên thường được đánh giá cao hơn.
Tuy nhiên, giá trị của Kiến Trung Thông Bảo không chỉ nằm ở độ hiếm hay giá giao dịch. Đồng tiền là một hiện vật trực tiếp của những năm đầu nhà Trần, giúp người sưu tầm nhìn thấy sự chuyển tiếp từ hệ thống tiền tệ nhà Lý sang một thời kỳ mới của lịch sử tiền cổ Việt Nam.
Với một bộ sưu tập chuyên sâu về tiền cổ nhà Trần, Kiến Trung Thông Bảo vì thế là một đồng tiền có vị trí rất quan trọng, đặc biệt khi được đặt cùng Chính Bình Thông Bảo và Nguyên Phong Thông Bảo của Trần Thái Tông.
