Thiên Phúc Trấn Bảo – Tiền cổ thời vua Lê Đại Hành, nhà Tiền Lê
Thiên Phúc Trấn Bảo (天福鎮寶) là một trong những loại tiền cổ Việt Nam sớm nhất thời kỳ độc lập, được đúc dưới triều vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn) của nhà Tiền Lê. Đây là loại tiền kế tiếp Thái Bình Hưng Bảo của nhà Đinh và có vị trí đặc biệt trong lịch sử tiền tệ Việt Nam cuối thế kỷ X.
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vào năm Giáp Thân 984, “mùa xuân, tháng 2, đúc tiền Thiên Phúc”. Những đồng Thiên Phúc Trấn Bảo còn được phát hiện ngày nay được giới nghiên cứu xác định là tiền do triều Lê Đại Hành phát hành trong thời kỳ sử dụng niên hiệu Thiên Phúc.
Thiên Phúc Trấn Bảo được đúc dưới thời vua nào?
Sau khi nhà Đinh lâm vào khủng hoảng và nguy cơ quân Tống xâm lược ngày càng rõ rệt, Lê Hoàn lên ngôi năm 980, lập nên nhà Tiền Lê. Ông sử dụng niên hiệu Thiên Phúc (天福) trong những năm đầu trị vì.
Đây cũng là giai đoạn Đại Cồ Việt vừa củng cố nền độc lập vừa phát triển bộ máy của một quốc gia tự chủ. Việc triều đình cho đúc và lưu hành tiền riêng vì thế không đơn thuần phục vụ trao đổi hàng hóa; nó còn phản ánh quyền phát hành tiền của một nhà nước độc lập.
Đặc điểm tiền Thiên Phúc Trấn Bảo
Tiền Thiên Phúc Trấn Bảo được đúc chủ yếu bằng đồng, mang hình thức đặc trưng của tiền xu cổ phương Đông: đồng tiền hình tròn với lỗ vuông ở chính giữa.
Mặt trước có bốn chữ Hán:
天 福 鎮 寶 – Thiên Phúc Trấn Bảo
Bốn chữ được bố trí quanh lỗ vuông và đọc chéo: Thiên ở trên, Phúc ở dưới, Trấn bên phải và Bảo bên trái.
Hai chữ Thiên Phúc (天福) là niên hiệu của vua Lê Đại Hành. Đáng chú ý hơn cả là chữ Trấn (鎮) trong tên tiền. Cách gọi “Trấn Bảo” tạo nên nét riêng rất rõ của tiền Tiền Lê khi so với những cách gọi phổ biến như Thông Bảo (通寶), Nguyên Bảo (元寶) trên nhiều loại tiền cổ Trung Quốc cùng thời.
Tiền thường có đường kính khoảng 23 mm. Chất đồng, kích thước, nét chữ và khuôn đúc có thể khác nhau giữa các phiên bản.
Các loại Thiên Phúc Trấn Bảo hậu Lê
Một đặc điểm rất quan trọng để nhận biết và phân loại Thiên Phúc Trấn Bảo nằm ở mặt sau đồng tiền. Nhiều đồng mang chữ Lê (黎) phía trên lỗ vuông – dấu hiệu gắn trực tiếp đồng tiền với triều Tiền Lê.
Dựa vào hình dạng và kích thước chữ Lê, giới sưu tầm có thể gặp nhiều biến thể như:
- Thiên Phúc Trấn Bảo hậu Lê nhỏ
- Thiên Phúc Trấn Bảo hậu Lê giản thể
- Thiên Phúc Trấn Bảo hậu Lê to
- Thiên Phúc Trấn Bảo hậu không có chữ
- cùng nhiều biến thể về thư pháp và khuôn tiền.
Ngay trong bộ sưu tập của Thế Giới Cổ Tiền hiện cũng có các mẫu hậu Lê nhỏ, Lê giản thể và Lê to..., cho phép quan sát khá rõ sự khác biệt giữa các dạng chữ và khuôn đúc.
Thiên Phúc Trấn Bảo và Thiên Phúc Nguyên Bảo khác nhau thế nào?
Không nên nhầm Thiên Phúc Trấn Bảo của Việt Nam với những đồng mang hiệu Thiên Phúc Nguyên Bảo xuất hiện trong hệ thống tiền cổ Trung Quốc.
Thiên Phúc Trấn Bảo có những đặc điểm riêng về cách bố trí bốn chữ, thư pháp, chất đồng và đặc biệt là các phiên bản mặt lưng có chữ Lê. Đây là những dấu hiệu có giá trị khi nghiên cứu nguồn gốc và nhận dạng tiền cổ thời Tiền Lê.
Tư liệu được Lê Quý Đôn dẫn từ Tống hội yếu còn ghi nhận thương nhân từng mang loại “tiền chữ Lê” từ Giao Châu sang Quảng Châu. Chi tiết này rất đáng chú ý, bởi nó cho thấy tiền của Đại Cồ Việt không chỉ lưu hành trong phạm vi trong nước mà còn xuất hiện trong hoạt động giao thương với khu vực phía nam Trung Quốc.
Giá trị lịch sử và sưu tầm của Thiên Phúc Trấn Bảo
Với người sưu tầm tiền cổ Việt Nam, sức hấp dẫn của Thiên Phúc Trấn Bảo không chỉ nằm ở tuổi đời hơn một nghìn năm. Đồng tiền xuất hiện ở một thời điểm rất sớm của nền tiền tệ tự chủ, gắn với vua Lê Đại Hành, nhà Tiền Lê và quốc gia Đại Cồ Việt sau khi giành lại nền độc lập lâu dài.
Sự đa dạng của chữ Lê ở mặt sau, các kiểu thư pháp, kích thước chữ và khuôn đúc cũng khiến Thiên Phúc Trấn Bảo trở thành một dòng tiền thú vị để nghiên cứu theo từng biến thể.
Từ Thái Bình Hưng Bảo của nhà Đinh đến Thiên Phúc Trấn Bảo của nhà Tiền Lê, những đồng tiền nhỏ bé này ghi lại một giai đoạn rất lớn của lịch sử: thời điểm người Việt không chỉ xây dựng chính quyền độc lập mà còn từng bước hình thành một hệ thống tiền tệ mang dấu ấn riêng của mình.
Hình: Từ trái sang phải, Thiên Phúc Trấn Bảo hậu Lê nhỏ, Lê giản thể và Lê to
(Trích trong sách Lịch sử tiền tệ Việt Nam - Sơ truy và lược khảo của Nguyễn Anh Huy, có bổ sung chỉnh lý một số đoạn)
